Szukaj

Informacje

Metoda i przybliżony czas trwania terapii są ustalane wraz z pacjentem na pierwszym spotkaniu - konsultacyjnym.

Sesje są umawiane indywidualnie telefonicznie lub emailowo.

Znaczniki

Kategorie

Linki

Serwis

XML: kanał RSS 
XML: kanał Atom 

Archiwum

Strony

« Radzenie sobie ze str… | Strona domowa | Motywacja »

Stres a zdrowie

niedziela, 09 listopad 2014 at 2:25 pm.

Problematyka stresu ma charakter interdyscyplinarny – łączy przedstawicieli psychologii, medycyny, socjologii, pedagogiki. W psychologii stres najczęściej ujmowany jest jako brak równowagi między wymaganiami i możliwościami lub zapowiedź braku równowagi. Rozpatrywane z perspektywy psychologicznej wydarzenie stresowe obejmuje 3 procesy: emocje, procesy poznawcze, procesy radzenia sobie. Ocena poznawcza wydarzenia jako stresowego jest uważana za warunek uznania, ze stres w ogóle wystąpił; ma ona także decydować o przebiegu aktywności zmierzającej do pokonania stresu, zwanej radzenie, sobie niektóre sytuacje pozostające poza kontrolą jednostki są źródłem stresu przewlekłego – przyczyna tzw. chorób z przystosowania.

Stres i emocje jako czynniki ryzyka w modelu polietiologicznym.

We współczesnych naukach o zdrowiu dominuje polietiologiczny model choroby somatycznej- uwzględnia pełny zakres jej uwarunkowań. W patogenetycznym podejściu do stresu podkreśla się szkodliwe działanie stresu na funkcjonowanie somatyczne, psychiczne i społeczne człowieka.

ICD10: Zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią somatyczną ( (F44, F45)

DSMIV: zaburzenia pod postacią somatyczną

Ważną rolę odgrywa:

  • siłą stresorów
  • czas ich trwania
  • liczba stresorów w krótkim czasie

stres traumatyczny stanowi bardzo wysokie ryzyko wystąpienia zaburzeń pod postacią  zespołu posttraumatycznego (PTSD), zespołu stresu ostrego lub zaburzeń somatycznych.Zwiększone prawdopodobieństwo powstania zaburzeń występuje także wtedy gdy mamy do czynienia z krytycznymi wydarzeniami stresowymi, powodującymi stan kryzysu albo z nagromadzeniem w czasie liczny stresowych wydarzeń wymagających readaptacji.

Nowoczesna koncepcja stresu biologicznego: model allostazy – niewydolność procesów adaptacji do wymagań zależy od siły i czasu trwania stresorów, kumulacji w czasie, podatności psychofizjologicznej oraz ryzykownych zachowań – powoduje to powstanie ładunków allostatycznych – biologicznych kosztów stresu (podwyższone ciśnienie, szkodliwe działanie hormonów stresu..)

  • allostaza: istotny komponent homeostazy – procesy fizjologicznej adaptacji do zmieniających się wymagań

Badania pokazują, że wsparcie społeczne ma działanie buforowe w stosunku do stresu przewlekłego

Sheldon Cohen: w swoich badaniach stwierdził, że im wyższy wskaźnik stresu, tym większe prawdopodobieństwo rozwinięcia się klinicznych objawów przeziębienia w wyniku kontaktu z wirusem

Przyczynami chorób somatycznych (nadciśnienie samoistne, choroba niedokrwienna serca, zawal, wrzody żołądka, choroby nowotworowe) są często powtarzające lub długo utrzymujące się negatywne emocje wynikające z oceny sytuacji (poczucie zagrożenia (niepokój, lęk) poczucie utrudnienia (przeszkody, udaremnienia sukcesu itp.) wywołujące złość oraz negatywne emocje asteniczne wynikające z oceny straty i bezsilności (żal, smutek, depresja)

Tłumienie wrogich emocji i pozostawanie w stanie podwyższonego napięcia powoduje utrwalanie się wzorów reagowania psychofizjologicznego typowego dla reakcji alarmowej w stresie, co prowadzi do podwyższonego ciśnienia i zmian miażdżycowych

Osoby ze wzorem zachowania A żyją w stresie i same prowokują sytuacje stresowe poprzez rywalizacyjny styl postępowania, a jednocześnie brak im kompetencji emocjonalnych.

Osobowość typu C warunkuje reakcję na stres nacechowaną poczuciem bezradności i beznadziejności, skłonność do depresji i wyparcia reakcji emocjonalnych na stresowe doświadczenia życiowe.

Procesy radzenia sobie ze stresem oraz ich zdrowotne konsekwencje są zdeterminowane:

  • Zasobami
  • deficytami (także w zasobach)
  • defektamistruktur biologicznych (w tym OUN) i osobowościowych
    • działają one jako moderatory lub mediatory w procesach adaptacji do stresu
    • w psychologii stresu właściwości te były znane jako cechy odpornościowe i deficyty odpornościowe organizmu, psychiki i cechy struktur społecznych

ludzie różnią się odpornością na stresory i stan stresu

  • może to być odporność (lub jej brak) uniwersalna (dotycząca różnych obciążeń stresowych)
  • i parcjalna (występujący w określonych sytuacjach)
    • osoby odporne nie reagują na stresory nadmiernym pobudzeniem emocjonalnym i negatywnymi emocjami, nieodporne – odwrotnie
    • osoby odporne nie dezorganizują się pod względem poznawczym i wykonywania zadań w warunkach stresu

 W procesach radzenia sobie szczególną uwagę zwraca się na wzbudzanie pozytywnych emocji

  • teoria Barbary Fredrickson: funkcja pozytywnych emocji jest poszerzająca i budująca
    • pozytywne emocje wywołują korzyści w wycofywaniu szkodliwych procesów pobudzenia układu sercowo-naczyniowego
  • działanie emocji pozytywnych(radość, zadowolenie, nadzieja itp.) polega na zwiększaniu różnorodności myśli, gotowości do nowych zachowań, sprzyja kreatywności
    • te poszerzone kompetencje poznawczo-refleksyjne sprzyjają budowaniu zasobów fizycznych, psychicznych, społecznych
  • zdolność do wzbudzania pozytywnego afektu jest też ważnym elementem resilience (próba polskiego określenia jako prężność ego nie oddaje istoty tego zjawiska) – zespołu umiejętności skutecznego radzenia sobie ze stresem o dużym nasileniu, polegającego na giętkim (elastycznym), twórczym radzeniu sobie z przeciwnościami
  • na skutek działania pozytywnych emocji osoby ciężko doświadczone wydarzeniami życiowymi znajdują inny sposób patrzenia na te doświadczenia, nowe rozwiązania, a to zwiększa nadzieję i pozytywną spiralę korzystnych dla zdrowia procesów

Stres jako następstwo chorób – choroby jako źródło stresu.

Współczesne ujęcie relacyjne traktuje jako źródło stresu zakłócenie lub zapowiedź zakłócenia równowagi pomiędzy adresowanymi do jednostki wymaganiami a możliwościami ich spełnienia. Sytuację chorego charakteryzuje wzrost wymagań przy zmniejszonych możliwościach. Zmiana sytuacji spowodowana przez chorobę może być postrzegana jako krzywda/strata. W odniesieniu do przyszłości choroba może być traktowana jako zagrożenie dla cenionych wartości (to przede wszystkim życie – nawet przy braku obiektywnych podstaw do takiej oceny, sprawność, samoocena, relacje z innymi ludźmi itp.jak i w kategoriach wyzwania (wiąże się ze świadomością możliwości leczenia choroby i własnego w tym udziału). W ten sposób oceniane mogą też być perspektywy realizacji celów życiowych, mimo ograniczeń spowodowanych chorobą. Choroba może też być definiowana jako źródło stresu w ramach teorii zachowania zasobów Hobfolla

  • obiektywnie oznacza ona utratę zasobów, głównie zdrowotnych, ale także wielu innych i zagraża dalszym ich uszczupleniem a miarę upływu czasu
  • w wielu wypadkach choroba uruchamia spiralę strat
  • zdarzają się też w przebiegu choroby sytuacje braku zysków w następstwie zainwestowania zasobów
  • krzywda/strata: żal, smutek, przygnębienie, zmartwienie, rozpacz
  • zagrożenie – strach, lęk, niepokój
  • wyzwanie – emocje negatywne, jak przy zagrożeniu oraz pozytywne: nadzieja, zapał, podniecenie, rozweselenie

Emocjonalne ustosunkowanie się do choroby i związanej z nią sytuacji.

Radzenie sobie ze stresem spowodowanym chorobą.

Działania chorych ukierunkowane są zarówno na opanowanie emocji negatywnych, jak na pobudzenie pozytywnych.

Sposoby opanowywania emocji negatywnych:

  • reakcja zaprzeczania chorobie (denial)

Chory nie przyjmuje do wiadomości faktu zachorowania lub konsekwencji choroby mimo dostępnych informacji oraz intelektualnych możliwości ich wykorzystania. Odrzucenie informacji związanych z chorobą ma charakter nieświadomy, pełni ono funkcję obrony przed zagrożeniem, u jego podstaw tkwi lęk – z względu na te właściwości reakcja zaprzeczania może być traktowana jako mechanizm obrony , pokrewny wyparciu. 

Antagonistyczne wobec instrumentalnej funkcji radzenia sobie. Chorzy mogą nawet podejmować wzmożoną aktywność, pogarszającą stan zdrowia.

  • adaptacja poznawcza do zagrażającyh wydarzeń – autorką tej teorii jest Shelley Taylor

przystosowanie do zagrożenia następuje w trzech fazach spełniających kolejno określone funkcje:

  1. poszukiwanie znaczenia zaistniałego wydarzenia – przez atrybucję przyczyn
  2. przewartościowanie dotychczasowego życia – ma na celu uzyskanie przynajmniej częściowej kontroli nad sytuacją zagrażającą, co często przybiera formę kontroli nad jej domniemaną przyczyną
  3. wysiłki zmierzające do odzyskania poczucia własnej wartości, powszechnie używaną strategią są „porównania w dół” – z osobami będącymi w gorszej sytuacji lub radzącymi sobie gorzej

Zaprzeczanie i adaptacja poznawcza odwołują się do podobnych mechanizmów psychologicznych – wykorzystanie poznawczych strategii radzenia sobie w celu uformowania obrazu własnej sytuacji i osoby, w taki sposób aby przestały być źródłem lęku czy innych nieprzyjemnych emocji a nawet aby budziły emocje pozytywne.

  • ekspresja jako bezpośredni sposób radzenia sobie z emocjami

Ekspresja emocji w formie niewerbalnej jest zazwyczaj automatycznie pojawiającym się zachowaniem reaktywnym (nie spełnia to raczej warunków definicyjnych radzenia sobie), ale niektóre formy zachowania wyrażającego emocje nie przebiegają spontanicznie – mają charakter całkowicie lub częściowo kontrolowany – celowo zorganizowana czynność, ukierunkowana na kształtowanie własnego stanu emocjonalnego – tzw. czynności emocjonalne odpowiadają definicji radzenia sobie.

W momentach szczególnie dramatycznych – zdarzają się wybuchy niekontrolowane (płacz, napady paniki, wybuchy złości) ale najbardziej powszechną formą aktywności jest opowiadanie o przeżyciach związanych z chorobą. Danie upustu emocjom powoduje ich rozładowanie a opowiadanie o własnych przeżyciach przynosi ulgę , ale niekontrolowane wybuchy emocjonalne mogą spowodować pojawienie się innych – wstydu czy poczucia winy; gwałtownej ekspresji emocjonalnej towarzyszą zmiany fizjologiczne które mogą ujemnie wpływać na stan zdrowia

  • wzbudzanie i wzmacnianie emocji pozytywnych

Instrumentalne radzenie sobie z chorobą – choroba jako zadanie

Celem instrumentalnego, zadaniowego radzenia sobie z chorobą jako przyczyną stresu jest poprawa własnego stanu zdrowia

Teoria organizacji zachowania Tadeusza Tomaszewskiego: koncentruje się na celowych formach zachowania

  • człowiek ma specyficzną zdolność percepcyjnego przekształcania sytuacji na zadanie do wykonania
  • sytuacja rozpatrywana w aspekcie zdaniowym jest układem wartości i możliwości; wartości i możliwości mogą być pozytywne lub negatywne
  • wartości pozytywne stają celami, do których człowiek dąży a pozytywne możliwości warunkują osiągnięcie celu
  • wartości negatywne skłaniają do unikania, negatywne możliwości utrudniają osiągnięcie celu

Chorobę jako sytuację zadaniową konstytuują dwie wartości: aktualna choroba (wartość negatywna) i potencjalne zdrowie (wartość pozytywna), aby podjąć działanie zmierzające do uwolnienia się od choroby albo do opóźnienia jej rozwoju (unikanie wartości negatywnej) i odzyskania zdrowia (dążenie do wartości pozytywnej) jest w miarę adekwatny obraz własnej choroby (trafna percepcja własnej sytuacji zdrowotnej) i przekształcenie go w zdanie do wykonania. Pomyślna realizacja zadania zależy od splotu możliwości pozytywnych (dobry lekarz, nawyki zdrowotne) i negatywnych (uczulenie na leki, nałogi).

Na zadaniowy nurt zachowania człowieka chorego składają się strategie poznawcze i behawioralne

  • strategie poznawcze – umożliwiają uzyskanie informacji o chorobie, są niezbędne do ukształtowania się jej obrazu; obecność obrazu własnej choroby decyduje o podjęciu instrumentalnego radzenia sobie
  • strategie behawioralne – obserwowalne czynności zmierzające do poprawy stanu zdrowia; tu też mieści się powstrzymywanie się od działań szkodliwych

O włączeniu jakiegoś zachowania do nurtu zadaniowego decyduje intencja chorego

Dwie kategorie czynności pacjenta ukierunkowane na cele zdrowotne: wykonywanie zaleceń lekarskich i aktywność podejmowana z własnej inicjatyw.

Zależności między dwiema funkcjami radzenia sobie z chorobą.

Radzenie sobie z emocjami i instrumentalne radzenie sobie nie są realizowane niezależnie, ale we wzajemnych powiązaniach. Średni poziom leku bardziej sprzyja angażowaniu się w aktywność ukierunkowaną na poprawę zdrowia w porównaniu z poziomem niskim i wysokim. Krzywoliniowy związek między wielkością motywacji a efektywnością działania – słaba motywacja nie prowadzi do dostatecznego zaangażowania i wytrwałych wysiłków, ale motywacja silna wiąże się z dużym pobudzeniem emocjonalnym, które może wpływać dezorganizująco. Bardzo silne reakcje emocjonalne powstające w związku z chorobą całkowicie dezorganizują zadaniowy nurt aktywności.

Pozytywne następstwa stresu dla zdrowia.

Kolejne doświadczenia wydarzeń stresowych, własne porażki i sukcesy w pokonywaniu stresu stają się źródłem doświadczenia życiowego i życiowej mądrości. Następuje wzrost wiedzy o świecie i własnej osobie, wiedzy będącej podstawą coraz trafniejszej oceny sytuacji i własnych możliwości – rozwój psychologicznych i zasobów składających się na szeroko rozumiane zdrowie. Ważna jest specyficzna rola emocji pozytywnych jako motywu zachowań prozdrowotnych w sytuacji stresu zdrowotnego. Taką rolę odgrywają również emocje negatywne (np. lęk). Poczucie zagrożenia zdrowia może skłaniać do zachowań prozdrowotnych nie tylko ludzi chorych ; osoby zdrowe pod wpływem lęku też podejmują działania profilaktyczne; często lęk jest skuteczniejsi niż emocje pozytywne. Ukierunkowane na cel radzenie sobie jest jednym ze źródeł pozytywnych emocji; podobnie jak radzenie sobie skoncentrowane na znaczeniu. Proaktywne radzenie sobie jest wprost ukierunkowane na gromadzenie zasobów (także zdrowotnych) z intencją pokonywania przyszłych wyzwań; podobną funkcję pełni prewencyjne radzenie sobie, ale zasoby zdrowotne mają w tym przypadku przeciwstawianiu się przyszłym zagrożeniom zdrowotnych. Trening zwiększa efektywność radzenia sobie ze stresem, a doświadczenia stresowe kształtuj odporność – ale tylko do pewnej granicy obciążenia stresem.

Zjawisko paradoksalnego efektu stresu.

Polega ono na poprawie poziomu funkcjonowania w warunkach stresowych w porównaniu z sytuacją neutralną. Znaczenie mają tu różnice indywidualne. Hhistoria i literatura dają przykłady osób, które dopiero w warunkach zagrożenia funkcjonują w pełni swoich możliwości.

Skutki zdrowotne efektu radzenia sobie w postaci rozwiązania transakcji stresowej.

rozwiązanie zadowalające: pozytywne emocje (eustres), wzrost samooceny i innych dyspozycji ważnych dla przystosowania (jak np. poczucie skuteczności)

niepowodzenie w pokonaniu stresu: powtarza się cykl radzenia sobie, ale często następują zmiany jego przebiegu w kierunku lepszej adaptacji

Sytuacje życiowe będące źródłem chronicznego stresu mogą prowadzić do korzystnych następstw psychicznych i społecznych (nabywanie wiedzy o sobie i świecie), rozwój osobisty i duchowy zwrócenie się ku wyższym wartościom – podstawa osiągania tych korzyści jest radzenie sobie ukierunkowane na znaczenie, prowadzące do pozytywnych przewartościowań oceny sytuacji i własnej osoby.

Literatura:

Strelau, Doliński, Psychologia akademicka – rozdział: Stres psychologiczny i jego przezwyciężanie, autorstwa Heleny Sęk J i Ireny Heszen.